اختلال یادگیری خاص: انواع، نشانه‌ها در دبستان و قدم بعدی

شب است و دفتر املا جلوی دخترتان باز است. آرام می‌گوید «کلمه را می‌دانم، ولی دستم نمی‌نویسد.» معلم هم در دفتر یادداشت کرده که خواندنش با بقیهٔ بچه‌ها فرق دارد. طبیعی است که از خودتان بپرسید این همان اختلال یادگیری خاص است یا کودک فقط زمان بیشتری لازم دارد. این نوشته کمک می‌کند تفاوت را آرام ببینید و برچسبی به کسی نزنید.

به زبان ساده، اختلال یادگیری خاص یعنی کودکی که هوش، بینایی و شنوایی معمولی دارد، در یکی از مهارت‌های خواندن، نوشتن یا ریاضی با وجود آموزش و تمرین کافی مدت طولانی مشکل جدی دارد. تشخیص آن کار متخصص است و از روی چند اشتباه در دفتر داده نمی‌شود. والدین و معلم فقط نشانه‌ها را می‌بینند و برای ارزیابی قدم برمی‌دارند.

اختلال یادگیری خاص چیست و با کندی معمول چه فرقی دارد؟

کلمهٔ «خاص» نکتهٔ اصلی را می‌گوید: مشکل به یک یا چند مهارت مشخص محدود است، نه به کل یادگیری. کودکی که درست حرف می‌زند، قصه را خوب می‌فهمد و نقاشی قشنگ می‌کشد، ممکن است فقط در رمزگشایی کلمه‌ها یا نگه‌داشتن حقیقت‌های ریاضی گیر کند. در منابع فارسی هر دو عبارت «اختلال یادگیری خاص» و «اختلال خاص یادگیری» دیده می‌شود و در انگلیسی به آن SLD می‌گویند.

در تعریف اختلال یادگیری خاص در راهنمای DSM-۵ چند نکته تکرار می‌شود. مشکل در سال‌های مدرسه شروع می‌شود، دست‌کم شش ماه با وجود کمک و آموزش هدفمند ادامه دارد و مهارت کودک به‌طور محسوسی پایین‌تر از انتظار سن اوست. علت آن هم نباید کم‌هوشی، مشکل بینایی یا شنوایی، یا آموزش ناکافی باشد. همین نکته‌ها نشان می‌دهد چرا یک کلاس اولی که تازه خواندن را شروع کرده و هنوز کند است، به‌تنهایی نشانه‌ای از اختلال ندارد.

فرق مهم دیگر در تلاش کودک است. بچه‌ای که تنبلی می‌کند معمولا وقتی انگیزه پیدا کند جلو می‌رود. کودک دارای اختلال یادگیری خاص اغلب سخت تلاش می‌کند، زود خسته می‌شود و باز هم نتیجه‌اش با زحمتش جور درنمی‌آید.

انواع اختلال یادگیری خاص کدام‌اند؟

در DSM-۵ اختلال یادگیری خاص یک تشخیص است که متخصص آن را با توجه به مهارت درگیر توصیف می‌کند: خواندن، بیان نوشتاری یا ریاضی. در گفت‌وگوی روزمره به‌ترتیب از واژه‌های نارساخوانی، نارسانویسی و نارسایی در ریاضی هم استفاده می‌شود. ممکن است یک کودک بیش از یک مورد داشته باشد.

مشکل در خواندن

کودک کلمه‌ها را کند و با زحمت می‌خواند، حدس می‌زند و فقط به حرف اول نگاه می‌کند. گاهی خط را گم می‌کند، حرف‌های شبیه را با هم اشتباه می‌گیرد یا بعد از خواندن نمی‌داند متن دربارهٔ چه بود. از بلندخوانی در کلاس فرار می‌کند. در کلاس اول جابه‌جا دیدن بعضی حرف‌ها هنوز می‌تواند طبیعی باشد. اگر ماه‌ها ادامه پیدا کند، ارزش بررسی دارد. دربارهٔ روخوانی در همین سن می‌توانید روخوانی کلاس اول را هم بخوانید.

مشکل در نوشتن

در DSM-۵ این بخش «بیان نوشتاری» نام دارد و هم املا را در بر می‌گیرد، هم خوانا بودن و ساختن جمله. نشانه‌ها این‌هاست: غلط‌های املایی که با تمرین هم کم نمی‌شود، حرف‌هایی که جا می‌افتد، دست‌خطی که با همهٔ دقت خوانا نمی‌شود، خسته شدن زود از نوشتن و دشواری در چیدن فکر روی کاغذ. کودک می‌تواند موضوع را کامل بگوید و موقع نوشتن چیزی کم‌تر از آنچه می‌داند روی کاغذ بیاورد.

مشکل در ریاضی

کودک مدت طولانی برای جمع ساده انگشت می‌شمارد، حقیقت‌هایی مثل ۳ + ۲ را هر روز از نو یاد می‌گیرد، ارزش مکانی یکان و دهگان را قاطی می‌کند یا جمع و تفریق را اشتباه انتخاب می‌کند. مسئلهٔ کلامی هم برایش گنگ است. اگر بیشتر ضعف ریاضی را می‌بینید، علت ضعف دانش‌آموزان ابتدایی در ریاضی توضیح می‌دهد که همهٔ ضعف‌ها از جنس اختلال نیستند.

نشانه‌های اختلال یادگیری خاص در دبستان چطور دیده می‌شود؟

نشانه‌ها را بیشتر در رفتار روزمره می‌توان دید تا در نمره. یک یا دو مورد از فهرست پایین به معنای اختلال نیست، ولی اگر چند مورد را در چند ماه پیاپی دیدید، یادداشتشان کنید.

• خواندن یا نوشتن را با وجود تمرین‌های مکرر مثل روز اول انجام می‌دهد
• تکلیف‌ای که برای هم‌کلاسی‌ها بیست دقیقه است، برای او یک ساعت طول می‌کشد
• خوب حرف می‌زند و می‌فهمد، اما روی کاغذ ضعیف‌تر از توانش ظاهر می‌شود
• از خواندن بلند، دیکته یا درس ریاضی بهانه می‌آورد و حوصله‌اش سر می‌رود
• می‌گوید «من خنگم»، «من نمی‌توانم» یا به مدرسه رفتن را دوست ندارد

آخرین مورد را جدی بگیرید. کودکی که بارها شکست را حس کرده، به‌مرور اعتمادبه‌نفس خود را از دست می‌دهد و این بخشی از مشکل می‌شود. برای یک تصویر کلی‌تر از نشانه‌ها اختلال یادگیری چیست؟ نشانه‌ها در خواندن، املا و ریاضی را ببینید.

پیش از نگرانی چه چیزهای دیگری باید بررسی شود؟

چند دلیل ساده‌تر هم می‌تواند همین نشانه‌ها را بسازد و بهتر است اول سراغشان بروید. ضعیف بودن بینایی یا شنوایی، کم‌خوابی، اضطراب، غیبت‌های طولانی، یک حلقهٔ خالی از سال قبل یا دوزبانه بودن محیط خانه از این موارد است. معاینهٔ چشم و گوش کم‌هزینه‌ترین و سریع‌ترین قدم است.

اگر این موارد کنار رفت و نشانه‌ها ماند، دیگر لازم نیست «صبر کنیم تا بزرگ‌تر شود» را تنها راه بدانید. بررسی زود، به کودک هم به معلمش کمک می‌کند روش مناسب‌تری پیدا کنند.

ارزیابی اختلال یادگیری خاص چطور انجام می‌شود؟

ارزیابی یعنی نگاه منظم به مهارت‌های کودک، نه یک آزمون ترسناک. معمولا از دفترها و نمونه‌های کار شروع می‌شود، سپس مهارت‌های خواندن، نوشتن و ریاضی جداگانه سنجیده می‌شود و در پایان تصویری روشن از نقطه‌های قوت و ضعف به دست می‌آید.

باید صادق باشیم: تشخیص رسمی اختلال یادگیری خاص را روان‌شناس یا متخصص مربوط می‌دهد و درمان هم کار ما نیست. کار مربی این است که ببیند کودک دقیقا کجا گیر کرده، با روش‌های ساده و تمرین منظم آن مهارت را تقویت کند و در صورت لزوم شما را به متخصص راهنمایی کند. اگر می‌خواهید بدانید این همکاری چه شکلی دارد، صفحهٔ مربی اختلال یادگیری را ببینید. اگر کودکتان کلاس اولی است، اختلال یادگیری در کودکان کلاس اول سن‌ویژه‌تر است.

امشب چه کنید؟

سه کار کوچک، بدون هیچ هزینه‌ای. چند نمونه از دفتر کودک را کنار هم بگذارید و بنویسید دقیقا چه چیزی تکرار می‌شود. با معلم کلاس یک گفت‌وگوی کوتاه و بی‌قضاوت داشته باشید. و در خانه به‌جای «چرا یاد نمی‌گیری؟» بگویید «کجایش سخت است؟» این سؤال هم به شما اطلاعات می‌دهد، هم به کودک احساس می‌دهد کسی کنارش ایستاده است.

از مقایسه با خواهر، برادر یا هم‌کلاسی بپرهیزید و تلاش او را بستایید، نه فقط نتیجه را. بقیهٔ کار، یعنی تشخیص نقطهٔ دقیق مشکل و برنامهٔ تمرین، همان چیزی است که ارزیابی دقیق برایش ساخته شده.

سؤال‌های متداول درباره اختلال یادگیری خاص