تمرکز کودکان: چرا در کلاس و تکلیف کم می‌شود و چه بازی‌هایی کمک می‌کند
یک ربع است که پشت میز نشسته و هنوز سطر اول را تمام نکرده. مداد را می‌چرخاند، به پنجره نگاه می‌کند و ناگهان می‌پرسد «مامان، شام چی داریم؟». معلم هم در دفترچه نوشته که حواسش سر کلاس پرت است. اگر این صحنه برایتان آشناست، نگران نشوید: تمرکز کودکان در سال‌های دبستان هنوز رشد می‌کند و با چند عادت و بازی ساده می‌شود کمکش کرد.
به زبان ساده، تمرکز کودکان یعنی توانایی نگه داشتن حواس روی یک کار برای مدتی کوتاه و این مدت در دبستان کوتاه است و کم‌کم بلندتر می‌شود. کم شدن تمرکز بیشتر وقت‌ها به خواب، خستگی، سر و صدا، سختی تکلیف یا نگرانی برمی‌گردد و همیشه نشانه یک مشکل نیست.
چرا تمرکز کودکان سر کلاس و تکلیف کم می‌شود؟
تمرکز کودک دبستانی معمولا کم می‌شود چون بدنش هنوز برای نشستن طولانی آماده نیست، یا چیزی در اطرافش یا درون ذهنش حواس او را می‌برد. دلیل‌های رایج این‌هاست:
- کم‌خوابی یا خستگی بعد از یک روز مدرسه
- گرسنگی یا تشنگی
- موبایل، تلویزیون یا رفت‌وآمد خانه کنار میز درس
- تکلیفی که برای او زیادی طولانی یا زیادی سخت است
- نگرانی از اشتباه کردن یا دلخوری از اتفاقی در مدرسه یا خانه
یک دلیل دیگر را کمتر می‌بینیم: گاهی آنچه شبیه بی‌حواسی است، فرار از کاری است که کودک از پسش برنمی‌آید. وقتی درسی را خوب نفهمیده، نگاه کردن به پنجره راحت‌تر از اعتراف به «نمی‌دانم» است. پس پیش از اینکه به او بگویید «حواستو جمع کن»، از خودتان بپرسید این تکلیف برایش در چه حدی است.
چطور تمرکز کودکان هنگام درس خواندن را بهتر کنیم؟
برای بهتر شدن تمرکز کودک سر درس، سه کار بیشترین اثر را دارد: حذف حواس‌پرتی‌ها، کوتاه کردن هر نوبت کار و ثابت نگه داشتن ساعت و جای درس. هیچ‌کدام وسیله خاصی نمی‌خواهد و از امشب می‌توانید امتحانشان کنید.
میز را خلوت کنید. فقط وسیله‌ای که همان لحظه لازم است روی میز بماند. موبایل و تلویزیون خاموش باشد، چون صدایی که از اتاق کناری می‌آید هم حواس را می‌برد.
کار را تکه‌تکه کنید. به جای «تمام تکلیف را بنویس» بگویید «اول همین تمرین را حل کن». بعد از ده تا پانزده دقیقه یک استراحت کوتاه با حرکت بگذارید، مثلا آب خوردن یا چند پرش. تایمر آشپزخانه کمک می‌کند، چون بچه‌ها با دیدن زمان محدود راحت‌تر شروع می‌کنند.
ساعت و جا را ثابت نگه دارید. وقتی هر روز در یک ساعت و یک گوشه آرام درس می‌خوانند، ذهن کودک زودتر وارد حال‌وهوای کار می‌شود. اگر قرار است بعد از مدرسه کمی بازی کند و بعد بنشیند، همین روال را ثابت کنید. درباره ساختن این روال در تکلیف شب در ابتدایی بیشتر نوشته‌ایم.
به جای دستور، شروع را ساده کنید. به جای «حواستو جمع کن» بگویید «اولین سطر را با هم می‌نویسیم». شروع کردن سخت‌ترین قسمت است و کمی همراهی شما کافی است.
تلاش را ببینید، نه فقط نتیجه را. جمله‌ای مثل «دیدم ده دقیقه بدون بلند شدن کار کردی» به کودک نشان می‌دهد دقیقا چه رفتاری از او می‌خواهید.
کدام بازی‌ها تمرکز کودکان را تقویت می‌کند؟
بازی‌هایی که کودک را وادار می‌کنند چند لحظه به یک چیز دقیق نگاه کند یا گوش بدهد، بهترین تمرین برای تمرکز حواس هستند. هر روز ده تا پانزده دقیقه از این بازی‌ها کافی است و بهتر است شبیه تمرین نباشد، شبیه سرگرمی باشد.
- چه چیزی عوض شد؟ چهار پنج وسیله کوچک را روی میز بچینید. کودک چند ثانیه نگاه کند، چشم ببندد و شما یکی را برمی‌دارید یا جابه‌جا می‌کنید. او باید بگوید چه تغییری کرده است
- جفت‌یابی با کارت. چند جفت کارت مشابه را وارونه بچینید و نوبتی دو کارت را باز کنید. این بازی دقت و حافظه کوتاه‌مدت را با هم کار می‌دهد
- دستور چندمرحله‌ای. بگویید «مداد قرمز را بیاور، در را ببند و دو بار دستت را بزن». کم‌کم تعداد مرحله‌ها را بیشتر کنید. بعد جایتان را عوض کنید تا او برای شما دستور بسازد
- سه صدا را پیدا کن. یک دقیقه ساکت بنشینید و هر کدام سه صدای مختلف را که می‌شنوید بشمارید
- ساختن با الگو. با لگو یا مکعب، مدلی را از روی تصویر یا نمونه بسازید. کودک باید به جزئیات نگاه کند و قدم به قدم جلو برود
- پیدا کردن تفاوت‌ها و جورچین. هر دو برای بچه‌های کلاس اول تا ششم قابل تنظیم‌اند و فقط سختی‌شان را بالا و پایین کنید
اگر کودک زود خسته شد و بازی را رها کرد، ناراحت نشوید. بازی را ساده‌تر کنید یا فردا دوباره از همان‌جا شروع کنید. برای بچه‌هایی که تازه وارد مدرسه شده‌اند، آمادگی کلاس اول هم چند تمرین مشابه دارد.
می‌خواهید بدانید تمرکز فرزندتان در چه وضعیتی است؟
فرم کوتاه ارزیابی تحصیلی را پر کنید تا یک معلم با نگاه به وضعیت درس و عادت‌های کودکتان، قدم بعدی را با شما مرور کند.
چه نشانه‌هایی درباره تمرکز کودک بررسی بیشتر می‌خواهد؟
اگر بی‌حواسی ماه‌ها ادامه دارد، فقط به درس محدود نیست و روی یادگیری اثر گذاشته، بهتر است یک متخصص وضعیت را ببیند. این جمله تشخیص نیست و فقط راه را نشان می‌دهد: از روی چند نشانه نمی‌شود نتیجه گرفت که کودکی مشکل دارد.
این نشانه‌ها را کنار هم نگاه کنید:
- بی‌حواسی را همه جا می‌بینید، هم در کلاس، هم در خانه و هم در بازی
- مدتی طولانی ادامه دارد و کم‌خوابی یا یک اتفاق مشخص آن را توضیح نمی‌دهد
- معلم بارها و در چند ماه از حواس‌پرتی یا بی‌قراری کودک گفته است
- دستورهای کوتاه را مرتب فراموش می‌کند
- خواندن، نوشتن یا ریاضی او همزمان عقب مانده است
- خودش می‌گوید «نمی‌توانم» یا از رفتن به مدرسه و نشستن سر درس فرار می‌کند
در این وضعیت، اول بینایی و شنوایی کودک را بررسی کنید و بعد با مشاور یا متخصص حرف بزنید. تشخیص هرگونه مشکل، چه در تمرکز و چه در یادگیری، کار متخصص است و نه من و نه شما. اگر درس‌خواندن او همزمان درگیر است، صفحه مربی اختلال یادگیری توضیح می‌دهد ارزیابی چه کمکی می‌کند. مطالب بیشتر را در راهنمای والدین پیدا می‌کنید.
سؤال‌های متداول درباره تمرکز کودکان
عدد ثابتی برای همه وجود ندارد. بچه‌ها با هم فرق دارند و تمرکزشان کم‌کم بلندتر می‌شود. اگر کودک در کارهایی که دوست دارد حواسش جمع است و فقط تکلیف را سخت می‌گیرد، معمولا مشکل در شرایط کار است.
ما چنین چیزی را پیشنهاد نمی‌کنیم. هر دارو یا مکملی را فقط پزشک تجویز می‌کند. بدون نظر پزشک چیزی به کودک ندهید و اول عادت‌های خواب، تغذیه و محیط درس را مرور کنید.
نه لزوما. خستگی، سختی درس و نگرانی هم تمرکز را کم می‌کنند. تشخیص بیش‌فعالی یا هر مشکل دیگر را فقط متخصص می‌دهد.
ده تا پانزده دقیقه و ترجیحا در ساعتی که کودک خسته نیست. نظم و تکرار مهم‌تر از طولانی بودن بازی است.
یک نگاه حرفه‌ای به وضعیت فرزندتان
فرم ارزیابی تحصیلی را پر کنید. معلم‌های ما وضعیت درس و تمرکز کودکتان را می‌بینند و برایتان توضیح می‌دهند از کجا شروع کنید.