خواندن و نوشتن کلاس اول در خانه؛ راهنمای والدین
فرزند شما امسال از دیدن تصویر و حرف زدن شروع میکند و تا آخر سال کلمه و جمله میخواند و مینویسد. این راهنما میگوید در خانه، روزی حدود ۱۵ دقیقه، چه کارهای سادهای کمک میکند و از چه کارهایی بهتر است دوری کنید.
نوشتهٔ معلم کلاس؛ بیش از یک دهه تدریس در ۲۶ کلاس چندپایهبهروزرسانی: ۲۲ مهر ۱۴۰۵
خلاصه در یک نگاه
در کلاس اول، خواندن از «نگارهها» شروع میشود، با «نشانهها» و صداکشی ادامه مییابد و والدین با روزی حدود ۱۵ دقیقه تمرین آرام در خانه کمک میکنند.
- برنامهٔ روزانهٔ خواندن و نوشتن کلاس اول در خانه سه بخش پنجدقیقهای دارد: شما بخوانید، او بخواند، یک نوشتن کوتاه.
- در کلاس اول، «صداکشی» یعنی کودک صداهای کلمه را جدا و کشیده بگوید و بعد آنها را به هم بچسباند.
- برعکس نوشتن حروف در ماههای اول کلاس اول برای بسیاری از کودکان طبیعی است و لزوماً نشانهٔ اختلال یادگیری نیست.
- در اولین املاهای کلاس اول، کلمه را شمرده بگویید، صداها را جدا نکنید و بگذارید کودک غلطهایش را با کتاب پیدا کند.
خواندن در کلاس اول چطور آموزش داده میشود؟
بیشتر پدر و مادرها خودشان با روش دیگری خواندن یاد گرفتهاند. اگر بدانید کتاب امروز چه مسیری را میرود، کمکتان با کار معلم همجهت میشود و کودک گیج نمیشود.
- نگارهها: دیدن، فکر کردن و حرف زدنهفتههای اول سال، کتاب پر از تصویر است و تقریباً حرفی در آن نیست. کودک دربارهٔ تصویرها حرف میزند، قصه میسازد و یاد میگیرد کلمهها از صداها ساخته شدهاند. این مرحله «وقت تلف کردن» نیست؛ پایهٔ خواندن است.
- نشانهها: هر صدا یک شکل داردبعد، حرفها یکییکی و با نام «نشانه» معرفی میشوند. کودک یاد میگیرد هر نشانه چه صدایی دارد و در اول، وسط یا آخر کلمه چه شکلی پیدا میکند.
- صداکشی و ترکیب صداهاکودک صداهای یک کلمه را جدا جدا و کشیده میگوید و بعد آنها را به هم میچسباند؛ مثلاً «بـ ـا ـد» میشود «باد». به این کار در کلاس «صداکشی» یا «ترکیب صداها» میگویند. شکستن کلمه به بخشها (هجاها) با دست زدن هم تمرین میشود.
- کلمه: خواندن و ساختنبا هر نشانهٔ تازه، کلمههای بیشتری قابل خواندن میشوند. کودک کلمههای درس را میخواند و با نشانههایی که بلد است کلمهٔ تازه میسازد.
- جمله و متن کوتاهکمکم کلمهها کنار هم جمله میشوند. هدف فقط درست خواندن نیست؛ فهمیدن جمله و گفتن آن به زبان خود کودک هم مهم است.
برنامهٔ ۱۵ دقیقهای هر روز در خانه
۱۵ دقیقهٔ آرام و منظم، از یک ساعت تمرین خستهکننده در آخر هفته بیشتر اثر دارد. زمانی را انتخاب کنید که کودک گرسنه یا خوابآلود نیست.
۵ دقیقه: شما بخوانید
یک قصه، شعر یا چند صفحه از کتاب داستان را با صدای بلند برایش بخوانید. بعد یک سؤال ساده بپرسید: «به نظرت بعدش چه شد؟» یا «تو بودی چه کار میکردی؟»
۵ دقیقه: او بخواند
کلمهها یا جملههای درسِ همان روز را بخواند. اگر گیر کرد، اول بگویید «صداهایش را بکش» و بعد اگر لازم بود کمک کنید. خواندن دوباره و سهباره همان متن کاملاً طبیعی و مفید است.
۵ دقیقه: یک نوشتن کوتاه
فقط یک کار: نوشتن دو سه کلمه با نشانهٔ تازه، نوشتن اسم یک خوراکی برای فهرست خرید، یا یک جملهٔ کوتاه زیر نقاشیاش. کوتاه و تمامشدنی.
شنیدن و حرف زدن؛ به زبانی که بهتر بلدید
کودکی که زیاد میشنود و زیاد حرف میزند، کلمههای بیشتری میشناسد و وقتی خواندن را یاد گرفت، راحتتر میفهمد چه میخواند. راهنماهای والدین انتاریو هم تأکید میکنند که با کودک به زبانی حرف بزنید که خودتان بهتر از همه بلدید.
گفتوگوی روزمره
- سر سفره بپرسید امروز چه چیزی خندهدار یا عجیب دید.
- در آشپزی و خرید، کارها را با کلمه توصیف کنید: «نرم»، «ترد»، «کمی بیشتر».
- صبر کنید جملهاش تمام شود و وسط حرفش اصلاح نکنید.
قصه، شعر و همقافیهها
- قصههای قدیمی خانواده را تعریف کنید و بخواهید او هم برای شما تعریف کند.
- شعرها و لالاییهای کودکی خودتان را بخوانید.
- بازی همقافیه: «ماه، راه، کاه… تو یکی بگو!»
بازیهای صدا و نشانه برای خانه و کوچه
این بازیها وسیلهٔ خاصی نمیخواهند و در ماشین، صف نانوایی یا موقع جمع کردن اسباببازی هم انجام میشوند.
صدای اول کلمه
«یک چیز در آشپزخانه میبینم که با صدای /ق/ شروع میشود.» (قاشق، قند) نوبتی بازی کنید. بعدها صدای آخر کلمه را هم امتحان کنید.
شکار نشانه
در تابلوی مغازهها، بستهٔ خوراکیها و سرتیتر روزنامه دنبال نشانهٔ این هفته بگردید. هر کس زودتر پیدا کرد، با انگشت نشان بدهد و صدایش را بگوید.
کلمهسازی با کارت
نشانههایی را که یاد گرفته روی کارتهای کوچک بنویسید. با چیدن دو سه کارت کنار هم کلمه بسازید («ب» + «ا» + «د») و یک کارت را عوض کنید تا کلمهٔ تازه درست شود.
دست زدن هجاها
اسم اعضای خانواده را بگویید و برای هر بخش یک دست بزنید: «ما-در» دو دست، «مَد-رِ-سه» سه دست. کودک کمکم بخشهای کلمه را میشنود.
ربات حرفزن
شما مثل ربات کلمه را صدا به صدا بگویید: «سـ… یـ… ب». کودک باید بگوید کلمه چه بود. بعد جایتان را عوض کنید.
نوشتن واقعی
از کودک بخواهید روی برچسب، کارت تبریک یا فهرست خرید یک کلمه بنویسد. نوشتنی که به درد کسی میخورد، انگیزهٔ بیشتری میسازد.
اصول ساده دستخط در کلاس اول
عادتهای غلط نوشتن، اگر از اول شکل بگیرند، بعداً سخت عوض میشوند. چند دقیقه دقت در هفتههای اول ارزشش را دارد.
- گرفتن مداد: مداد بین شست و انگشت اشاره، روی انگشت وسط قرار بگیرد؛ نه مشتشده و نه خیلی نزدیک به نوک. مداد کوتاه یا خیلی کلفت گرفتن را سخت میکند.
- نشستن: پاها روی زمین، پشت صاف، میز هماندازهٔ قد کودک. دست دیگر کاغذ را نگه دارد. نور کافی و از سمتی که سایهٔ دست روی خط نیفتد.
- جهت حرکت: فارسی از راست به چپ نوشته میشود. نشانهها را با همان شروع و جهتی بنویسد که معلم در کلاس نشان داده؛ اگر مطمئن نیستید، از دفتر یا کتاب نگاه کنید یا از معلم بپرسید.
- نقطهها: نقطه را بعد از تمام شدن بدنهٔ کلمه بگذارد و تعداد و جای آن (بالا یا پایین) را دقیق ببیند. «ب، پ، ت، ث» فقط با نقطه از هم جدا میشوند.
- اندازه روی خط: بعضی نشانهها روی خط مینشینند و بعضی دنبالهشان زیر خط میرود. به جای «خوشخط بنویس» بگویید: «ببین اینجا از خط پایین رفته؟»
- پاککن کمتر: اگر کودک مدام پاک میکند، بگویید یک خط بکشد و کنارش دوباره بنویسد. پاک کردن زیاد، دفتر را پاره و کودک را ناامید میکند.
اولین املاها را چطور بگوییم؟
در کلاس اول، املا تمرینی برای شنیدن دقیق صداها و نوشتن نشانههای آنهاست، نه امتحانی برای ترساندن. هر چه آرامتر شروع شود، کودک بعدها راحتتر املا مینویسد.
- کوتاه شروع کنیدچند کلمه از درسهایی که خوانده است کافی است؛ بعداً به جملههای کوتاه برسید.
- شمرده و طبیعی بخوانیدهر کلمه را واضح و با سرعت معمولی بگویید و یکی دو بار تکرار کنید. صداها را برایش جدا نکنید؛ صداکشی کار خود اوست.
- صبر کنیدبالای سرش نایستید و وسط نوشتن «نه!» نگویید. بگذارید کلمه تمام شود.
- با هم بازبینی کنیدبعد از تمام شدن، از خودش بخواهید با کتاب مقایسه کند و غلطها را پیدا کند. پیدا کردن غلط توسط خود کودک، مؤثرترین قسمت املاست.
- از درستها شروع کنیداول بگویید چند کلمه را درست نوشته، بعد سراغ یکی دو غلط بروید. غلطها را چند بار تکراری ننویسانید؛ یک بار درست نوشتن با دقت کافی است.
وقتی اشتباه میخواند یا مینویسد، چه بگوییم؟
اشتباه بخشی از یادگیری است. کودکی که از اشتباه کردن نترسد، بیشتر امتحان میکند و زودتر یاد میگیرد.
اینها را بگویید
- «آفرین که صداها را کشیدی؛ یک بار دیگر با هم امتحان کنیم.»
- «این کلمه را نگاه کن؛ اولش چه صدایی دارد؟»
- «سه کلمه را درست نوشتی. بیا این یکی را با هم ببینیم.»
- «دیروز این را بلد نبودی، امروز خواندی!»
- «اشکالی ندارد، مغزت دارد یاد میگیرد.»
اینها را نگویید
- «چند بار بگویم؟ این که خیلی آسان است!»
- «ببین پسرخالهات چقدر خوب میخواند.»
- «اگر درست ننویسی، باید ده بار بنویسی.»
- «تو حواست هیچوقت جمع نیست.»
- «بده خودم بنویسم!»
انتخاب کتاب و جای صفحهنمایش
دو نوع کتاب لازم است: کتابی که شما برای کودک میخوانید و کتابی که خود کودک میخواند. این دو لازم نیست همسطح باشند.
کتاب مناسب کلاس اولی
- برای بلندخوانی شما: داستانهای تصویری، شعرهای کودکانه و قصههای کمی بلندتر؛ این کتابها میتوانند از سطح خواندن خود کودک بالاتر باشند.
- برای خواندن خودش: متن کوتاه، حروف درشت، تصویر زیاد و کلمههایی که بیشتر نشانههایشان را یاد گرفته است. اواخر سال این کتابها راحتتر پیدا میشوند.
- بگذارید خودش هم انتخاب کند؛ حتی اگر کتاب دلخواهش را ده بار بخواهد.
- کتابهای دانستنی دربارهٔ حیوان، فضا یا ماشین هم «کتاب» حساب میشوند.
- یک قفسه یا جعبهٔ کوچک کتاب در دسترس خودش بگذارید و گاهی با هم به کتابفروشی یا کتابخانهٔ محله بروید.
صفحهنمایش یا کتاب؟
- کارتون و بازی گوشی جای گفتوگو و ورق زدن کتاب را نمیگیرد. اول کتاب، بعد صفحهنمایش.
- برای زمان صفحهنمایش با هم قانون روشن بگذارید و پای آن بایستید.
- اگر چیزی تماشا میکند، کنارش بنشینید و بعد دربارهٔ آن حرف بزنید.
- گوشی را هنگام تکلیف و قصهٔ شب دور بگذارید؛ این قانون برای بزرگترها هم هست.
- کودکی که میبیند شما هم کتاب یا روزنامه میخوانید، خواندن را کار «بزرگترها» و ارزشمند میبیند.
فصل به فصل: چه چیزی طبیعی است؟
این جدول یک تصویر کلی است، نه برنامهٔ دقیق. کودکان با سرعتهای متفاوت پیش میروند و مقایسه با یک کودک دیگر معیار خوبی نیست. ملاک نهایی، کتاب و معلم فرزند شماست.
مهر – آبان
- معمولاً در کلاس
- نگارهها، گفتوگو، شنیدن صداها، شروع نشانهها
- طبیعی است اگر…
- هنوز نشانهها را با هم قاطی میکند؛ گاهی دلتنگ خانه است؛ زود خسته میشود.
- با معلم صحبت کنید اگر…
- بهسختی میتواند صدای اول کلمههای آشنا را بشنود یا اصلاً در گفتوگوی کلاس شرکت نمیکند.
آذر – دی
- معمولاً در کلاس
- نشانههای بیشتر، خواندن و نوشتن کلمه، املاهای کوتاه
- طبیعی است اگر…
- کلمهها را آرام و صدا به صدا میخواند؛ گاهی نشانه را برعکس یا با نقطهٔ اشتباه مینویسد.
- با معلم صحبت کنید اگر…
- نشانههای درسشده را تقریباً به خاطر نمیآورد یا نمیتواند صداها را به هم بچسباند.
بهمن – اسفند
- معمولاً در کلاس
- ادامهٔ نشانهها، جملههای کوتاه، خواندن متنهای درس
- طبیعی است اگر…
- جمله را میخواند ولی هنوز روان نیست؛ برای کلمههای تازه مکث میکند.
- با معلم صحبت کنید اگر…
- خواندن را بهشدت پس میزند، از حفظ «میخواند» ولی کلمهٔ تازه را نمیتواند بخواند.
فروردین – خرداد
- معمولاً در کلاس
- مرور، خواندن متنهای کاملتر، نوشتن جمله
- طبیعی است اگر…
- متنهای آشنا را روانتر میخواند؛ در کلمههای ناآشنا هنوز اشتباه دارد.
- با معلم صحبت کنید اگر…
- هنوز نشانهها را مدام برعکس یا جابهجا مینویسد، یا متن کوتاه را بخواند ولی هیچ برداشتی از آن نداشته باشد.
نشانههایی که ارزش توجه دارند
بیشتر این موارد در اوایل سال کاملاً طبیعیاند. وقتی باید بیشتر دقت کنید که چند مورد با هم دیده شوند و تا ماههای آخر سال، با وجود تمرین منظم، ادامه پیدا کنند.
- برعکس نوشتن یا جابهجا کردن نشانهها که اواخر سال هم مدام تکرار میشود.
- صداها را جدا جدا میشناسد ولی نمیتواند آنها را به هم وصل کند و کلمه بسازد.
- نشانههایی را که دیروز بلد بود، امروز اصلاً به خاطر نمیآورد؛ و این بارها اتفاق میافتد.
- از خواندن فرار میکند، دلدرد یا سردرد میگیرد یا وقت خواندن بیدلیل گریه میکند.
- متن را از حفظ میگوید ولی وقتی کلمهای را جدا نشانش میدهید، نمیخواند.
- نوشتن برایش خیلی سختتر از همسنهایش است؛ مداد را خیلی فشار میدهد یا زود دستش درد میگیرد.
برای آشنایی با علامتهای اختلال یادگیری در خواندن و املا، مطلب اختلال یادگیری: نشانهها در خواندن، املا و ریاضی را بخوانید. یادتان باشد که دیدن یکی دو علامت به معنای وجود اختلال نیست و تشخیص فقط کار متخصص است. اگر نگرانیتان ادامه داشت، صفحهٔ مربی اختلال یادگیری توضیح میدهد چطور میتوان قدمبهقدم و در کنار مدرسه به کودک کمک کرد.
پرسشهای رایج
آیا بهتر است قبل از مدرسه حروف را به کودک یاد بدهم؟
لازم نیست. کار مفیدتر پیش از مدرسه، قصه خواندن، حرف زدن، شعر و بازیهای صدایی است. اگر هم کودک خودش علاقه دارد، اسم و صدای حروف را با بازی و بدون فشار نشان دهید. فقط در طول سال، روش معلم را دنبال کنید تا کودک دو روش متفاوت را با هم قاطی نکند.
فرزندم میخواند ولی نمیفهمد چه خوانده است. چه کنم؟
در کلاس اول، انرژی کودک بیشتر صرف رمزگشایی کلمهها میشود و برای فهمیدن چیز زیادی باقی نمیماند. بعد از هر جمله یا صفحه بپرسید «اینجا چه شد؟» و بخواهید متن را دوباره و آرامتر بخواند. بلندخوانی شما و گفتوگو دربارهٔ قصه هم مهارت فهمیدن را جدا از رمزگشایی تقویت میکند. اگر تا آخر سال این مشکل ادامه داشت، با معلم مطرح کنید.
فرزندم چپدست است. باید کاری بکنم؟
هرگز او را مجبور به نوشتن با دست راست نکنید. کافی است کاغذ را کمی بچرخانید تا راحتتر بنویسد، او را سمتی بنشانید که آرنجش به آرنج بغلدستی نخورد و نور را از سمت راستش تأمین کنید. چون فارسی از راست به چپ نوشته میشود، دست چپ معمولاً روی نوشته نمیکشد و در نتیجه کمتر جوهر پخش میشود. اگر گرفتن مداد برایش سخت است، از معلم بخواهید یک بار نحوهٔ گرفتن درست را نشانش دهد.
چقدر باید با او تمرین کنم؟ معلم تکلیف کمی میدهد.
همان حدود ۱۵ دقیقه در روز، همراه با بلندخوانی شب، کافی است. تمرین زیادِ اضافه معمولاً خستگی و بیزاری میآورد. اگر وقت اضافه دارید، آن را صرف قصه، بازی صدایی و گفتوگو کنید تا تکرار نوشتنی.
آیا برعکس نوشتن حروف یعنی اختلال یادگیری؟
نه لزوماً. برعکس یا جابهجا نوشتن نشانهها در ماههای اول برای بسیاری از کودکان طبیعی است و با تمرین کم میشود. اگر تا اواخر سال، با وجود تمرین منظم، مدام تکرار شد و چند علامت دیگر هم همراهش بود، با معلم صحبت کنید و در صورت لزوم ارزیابی بگیرید.
با معلم دربارهٔ خواندن فرزندم چه چیزهایی را مطرح کنم؟
بپرسید فرزندتان در کلاس در کدام قسمتها خوب است، در کجا کمک لازم دارد و در خانه دقیقاً چه کاری کمک میکند. آنچه در خانه میبینید، مثلاً علاقه، ترس یا خستگی، را هم با معلم در میان بگذارید. شما و معلم یک تیم هستید.
نمیدانید فرزندتان دقیقاً کجای مسیر است؟
فرم کوتاه ارزیابی را پر کنید تا یک تماس مشاورهٔ ۱۵ دقیقهای رایگان داشته باشیم. با هم میبینیم خواندن و نوشتن فرزندتان در چه وضعیتی است و در خانه از کجا شروع کنید.
- بررسی نگرانیهای شما دربارهٔ خواندن، نوشتن و املا
- پیشنهادهای عملی متناسب با کلاس و کتاب فرزندتان
- بدون هزینه و بدون تعهد
الهامگرفته از راهنماهای والدین وزارت آموزش انتاریو (کانادا)، بهویژه «Reading and Writing with Your Child, Kindergarten to Grade ۶: A Parent Guide»، و کتابهای فارسی اول دبستان (بخوانیم و بنویسیم). مطالب مرتبط: راهنمای والدین کلاس اول، ریاضی کلاس اول در خانه، راهنمای خانوادههای دبستانی.
